Historia wody butelkowanej w Polsce i na świecie

Co warto wiedzieć?

Gdzie powstała pierwsza rozlewnia wód mineralnych w Polsce?

Pierwsza rozlewnia wód leczniczych w Polsce powstała w 1808 roku w Krynicy-Zdroju. Korzystała ze źródła Zdrój Główny — tego samego, z którego do dziś pochodzi Kryniczanka. Rok później woda trafiła do sprzedaży w kamionkowych naczyniach, zwanych flaszkami.

Kiedy po raz pierwszy na świecie zaczęto butelkować wodę na skalę komercyjną?

Pierwsze udokumentowane przypadki handlu wodą w pojemnikach w Europie odnotowano w 1416 roku w czeskim Chebie. Za narodziny butelkowania na skalę przemysłową przyjmuje się rok 1622 — wtedy w angielskim Malvern po raz pierwszy butelkowano wodę ze źródła Holy Well.

Czym różniły się pierwsze opakowania na wodę od dzisiejszych butelek PET?

Pierwsze opakowania to gliniane amfory i kamionkowe dzbany z wybitą pieczęcią. W XVI w. pojawiły się szklane butelki, które wyparły kamionkę pod koniec XIX wieku. Butelka PET z politereftalanu etylenu weszła na rynek po 1941 roku i dziś dominuje w sprzedaży wód mineralnych.

Ile rozlewni wód mineralnych działa dziś w Polsce?

Według danych Polskiej Federacji Producentów Żywności i Państwowego Instytutu Geologicznego, w Polsce działa obecnie około 230 rozlewni. Z 17 dawnych rozlewni uzdrowiskowych pozostało dziś tylko 7: Busko-Zdrój, Ciechocinek, Krynica-Zdrój, Polanica-Zdrój, Rymanów-Zdrój, Wieniec-Zdrój i Wysowa-Zdrój.

Każdego dnia sięgamy po butelkę wody i pewnie rzadko zastanawiamy się, skąd ta woda właściwie pochodzi. Historia wody butelkowanej jest zaskakująco długa. Zaczyna się na długo przed PET-em, przed szkłem, a nawet przed średniowieczem.

Kiedy człowiek zaczął transportować wodę?

W krajach ubogich w wodę handlarze napełniali naczynia ze źródeł i studni, sprzedając je wędrownym kupcom — to były zaczątki rozlewnictwa. W starożytnym Rzymie bogaci patrycjusze sprowadzali wodę z alpejskich źródeł w beczkach i amforach, bo woda dostępna w mieście po prostu nie spełniała ich oczekiwań.

W Europie pierwsze udokumentowane przypadki handlu wodą w pojemnikach sięgają 1416 roku w czeskim Chebie. Ale to co innego sprzedawać wodę do kubka, a co innego rozlewać ją na skalę. Ten krok przyszedł wraz z modą na wody uzdrowiskowe.

Jak zaczął się globalny rynek wody butelkowanej?

W XVIII wieku coraz więcej kuracjuszy chciało pić wody uzdrowiskowe nie tylko na miejscu, ale zabrać je do domu. I popyt napędził przemysł. W samych Niemczech w 1789 roku sprzedano już milion dzbanów wody — zanim wynaleziono butelkę z kapslem.

Za narodziny butelkowania na skalę przemysłową uznaje się rok 1622 — angielski Malvern i źródło Holy Well. Harrogate Spring reklamowało się później jako pierwsze miejsce butelkowania „Original British Bottled Water" (1740). Mniej więcej w tym samym czasie, w 1746 roku, w Niemczech oficjalnie zaczęto rozlewać wodę Fachingen, a w 1767 roku Jackson's Spa w Bostonie robiło to samo w Ameryce.

Pod koniec XIX wieku prawny monopol na handel wodą mineralną w Europie miały wody Appolinaris z Göppingen. W 1870 roku sprzedano ich 800 tysięcy butelek, w 1900 — już 28 milionów. Marki, które dziś mijasz w supermarkecie, zakładano właśnie w tamtym czasie:

Ciekawostka: prawie dekadę temu w głębinach Bałtyku znaleziono zakorkowaną butelkę z napisem „Selters". Datowana na lata 1806-1830, uznawana jest za najstarszą butelkę wody mineralnej na świecie.

Jak ewoluowało opakowanie — od amfory do butelki PET?

Zanim pojawiło się szkło, była kamionka. Gliniane dzbany z wybitą pieczęcią, zawierającą nazwę wody i miejsce jej pochodzenia. Ale problem w tym, że zbyt słabe wypalanie pozostawiało rysy i osad po szkliwieniu.

Butelka na wodę mineralną z Ober Selters Nassau, XIX w.

Pierwsze szklane butelki pojawiły się we Francji, Belgii i Niemczech w XVI wieku — lżejsze i wygodniejsze, ale droższe. Pod koniec XIX wieku, wraz z postępem hutnictwa szkła, masowa produkcja butelek wyparła kamionkę. Korkowanie też nie należało do prostych spraw: korek wbijano młotkiem, obcinano, pokrywano pergaminem lub jagnięcą skórą i zanurzano w smole. Na szyjce stawiano pieczęć z nazwą wody. Dokumenty źródłowe podają, że w 1859 roku przygotowanie 5800 butelek wody trwało pięć dni roboczych.

Kolejna rewolucja to PET — poliTEReftalat etylenu, wynaleziony w 1941 roku w Wielkiej Brytanii. Lekki, tani i odporny w transporcie. Dlatego dziś większość wód sprzedaje się w plastiku. Wody premium i uzdrowiskowe trzymają się szkła, bo ono nie wchodzi w reakcję z wodą i nie zmienia jej smaku ani właściwości. Więcej znajdziesz w artykule o wodzie mineralnej bez plastiku.

Kiedy w Polsce pojawiły się pierwsze rozlewnie?

Na ziemiach polskich przez blisko 150 lat pod zaborami rozlewnictwo nie miało łatwego startu. Brakowało pieniędzy, a z Czech i Niemiec napływała silna konkurencja. Mimo to w 1808 roku w Krynicy-Zdroju powstała pierwsza rozlewnia wód leczniczych w Polsce. Zasilała ją woda ze źródła Zdrój Główny — tego samego, z którego do dziś pochodzi Kryniczanka.

Rok później woda trafiła do sprzedaży w kamionkowych naczyniach, zwanych flaszkami. W 1858 roku — jako pierwsi w Polsce — w Krynicy zastosowano do produkcji dwutlenek węgla. W 1864 roku pojawił się pierwszy akt prawny regulujący rozlewanie i wysyłanie wód butelkowanych.

Krynica długo nie cieszyła się masową sławą. Przełom nastąpił w 1872 roku, gdy jej woda zdobyła brązowy medal na wystawie lekarsko-przyrodniczej, i to otworzyło jej drogę na rynki krajowe i zagraniczne.

Które polskie uzdrowiska były pionierami rozlewnictwa?

Po Krynicy szybko powstawały kolejne rozlewnie — w Karpatach i nie tylko:

W 1910 roku w Warszawie powołano Krajowy Związek Zdrojowisk i Uzdrowisk — organizację zajmującą się promocją i sprzedażą wód butelkowanych, z hurtownią i pijalnią wód w stolicy.

Do lat 30. XX wieku Polska miała 9 rozlewni, produkujących łącznie ok. 400 tysięcy butelek rocznie.

Które polskie wody mineralne mają najdłuższą historię — i jaki mają skład?

Wody wywodzące się z opisanych wyżej regionów możesz kupić do dziś. Profil mineralny każdej z nich jest pochodną geologii źródła — i to on odróżnia Karpaty od Kujaw czy Sudetów. Więcej o tym, jak czytać etykietę wody mineralnej, tłumaczymy w oddzielnym artykule.

Skład mineralny to jednak tylko jeden z wymiarów wyboru. Jeśli szukasz wody bogatej w konkretny pierwiastek — wapń, magnez albo zależy ci na niskim czy wysokim sodzie — odpowiednie artykuły znajdziesz w tym samym serwisie.

Jak zmienił się rynek wody butelkowanej w Polsce po 1989 roku?

Zmiana ustrojowa radykalnie zmieniła rynek. Z jednej strony, produkcja gwałtownie spadła. Z drugiej — zaczęły powstawać nowoczesne prywatne rozlewnie. W Tyliczu zainstalowano jedną z najnowocześniejszych włoskich linii produkcyjnych. Na rynek weszły Nałęczowianka, Multi Vita (obecnie Kropla Delice) i Żywiec Zdrój, które razem z nowymi maszynami wprowadziły opakowania PET — wypierające stopniowo szklane butelki.

Liczby mówią same za siebie: w 1990 roku działało w Polsce ok. 50 rozlewni. Dziś funkcjonuje ich ok. 230. Z 17 dawnych rozlewni uzdrowiskowych przetrwało tylko 7: Busko-Zdrój, Ciechocinek, Krynica-Zdrój, Polanica-Zdrój, Rymanów-Zdrój, Wieniec-Zdrój i Wysowa-Zdrój.

Dla kontekstu: w 1970 roku statystyczny Polak wypijał rocznie zaledwie 2 litry wody butelkowanej. We Francji było to 45 litrów, w RFN 32 litry. Dziś Polska jest jednym z większych rynków wody butelkowanej w Europie Środkowej. Polskie wody mineralne z ich składem i profilem znajdziesz na mapie.

Źródła: Polska Federacja Producentów Żywności, Państwowy Instytut Geologiczny - PIB.