Tężnia solankowa — czym jest, jak działa i gdzie jest w Polsce?

Co warto wiedzieć?

Czym jest tężnia solankowa i jak działa?

Tężnia solankowa to drewniana konstrukcja wypełniona gałęziami tarniny, po których spływa solanka pompowana ze źródeł głębinowych. Pod wpływem wiatru i słońca woda odparowuje, a w powietrzu wokół tężni powstaje naturalny aerozol bogaty w jod, brom, chlor i wapń — zbliżony do powietrza morskiego.

Na co pomaga tężnia solankowa?

Aerozol solankowy z tężni pomaga przy przewlekłych stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, zapaleniu zatok, alergiach, astmie i nadciśnieniu tętniczym. Polecany jest też palaczom, wokalistom i nauczycielom. Zalecany spacer to 1-2 godziny w odległości 10-20 metrów od ściany tężni, po stronie zawietrznej.

Która tężnia w Polsce jest największa?

Największy kompleks tężniowy w Europie znajduje się w Ciechocinku — trzy budowle o łącznej długości 1742,3 m, w tym tężnia nr 2 (722,4 m) będąca najdłuższą pojedynczą tężnią na świecie. Od 2017 roku cały kompleks jest pomnikiem historii.

Ile czasu spędzić przy tężni i po której stronie stać?

Zalecany czas to 1-2 godziny przy tężni ciechocińskiej i 15-30 minut przy inowrocławskiej. Najlepiej stać po stronie zawietrznej — aerozol unosi się wraz z wiatrem od strony, po której aktualnie spływa solanka. Kierunek wiatru wskazują chorągiewki na szczycie każdej tężni.

Jakie są przeciwwskazania do tężni solankowej?

Tężni solankowej nie powinny używać osoby z nadczynnością tarczycy (aerozol jodowy może nasilić objawy), ostrymi stanami zapalnymi dróg oddechowych (przeziębienie, gorączka), zaawansowaną niewydolnością krążenia oraz alergią na jod. Osoby z chorobami przewlekłymi powinny przed pierwszą wizytą skonsultować się z lekarzem.

Wodę najczęściej kojarzymy z nawodnieniem, minerałami czy filtrem na kranku. Ale przez wieki woda, a właściwie solanka, leczyła przez oddychanie. Zanim pojawiły się tabletki z magnezem i aerozole apteczne, ludzie po prostu jeździli do uzdrowisk i spacerowali przy tężniach. I coś w tym jest — bo nadal jeżdżą.

Czym jest tężnia solankowa?

Tężnia, zwana niegdyś gradiernią, to wysoka drewniana budowla wypełniona w środku gałęziami tarniny. Jej nazwa pochodzi od „tężenia" — procesu zagęszczania solanki przez stopniowe odparowanie wody. W swojej pierwotnej funkcji to element przemysłowego ciągu produkcji soli: zanim solanka trafi do warzelni, musi osiągnąć odpowiednie stężenie.

Już w drugiej połowie XIX wieku odkryto coś jeszcze: powietrze wokół tężni działa jak inhalatorium. Parująca solanka unosi drobiny jodu, bromu, chloru i wapnia. Mikroklimat przy gradierni jest zbliżony do tego nad morzem — i od tamtej pory tężnie pełnią tę podwójną rolę: przemysłową i zdrowotną.

Tężnia nr 1 w Ciechocinku

Jak działa tężnia solankowa?

W skrócie, solanka spływa z góry po gałązkach tarniny, pod wpływem wiatru i słońca odparowuje, a w powietrzu unosi się aerozol solankowy. Cykl powtarza się, aż solanka osiągnie odpowiednie stężenie — wtedy trafia do warzelni soli.

Dokładniej działanie wygląda tak:

1. Solanka ze źródeł głębinowych jest pompowana na szczyt tężni — kiedyś wiatrakami, dziś pompami elektrycznymi.
2. Na górze płynie systemem drewnianych koryt biegnących wzdłuż całej budowli.
3. Tężnik — pracownik obsługujący gradiernię — reguluje zaworami przepływ solanki do poszczególnych sekcji.
4. Solanka spada na gałązki tarniny ułożone warstwami. Tarnina rozbija ją w tysiące drobnych kropelek zamiast pozwolić spływać jedną strugą.
5. Część wody odparowuje i w powietrzu unosi się aerozol solankowy. Reszta spada do zbiornika i wraca na górę.
6. Cykl powtarza się kilkukrotnie. W Ciechocinku solanka wychodzi z finalnym stężeniem blisko 29%.

Tarnina wybierana jest nieprzypadkowo: jej kolce i sprężystość tworzą przestrzenie między gałęziami, które rozbijają ciecz na drobniejsze cząstki i przyspieszają parowanie. Na gałązkach z czasem wytrącają się minerały — szarzeją i brązowieją. Wymienia się je co kilkanaście lat, gdy osadzające się węglany i krzemiany zaczynają blokować przepływ.

Osady na gałązkach tężni.

Tężnie nie pracują podczas deszczu, śniegu i silnych mrozów. Najwięcej aerozolu powstaje w gorący, słoneczny dzień z umiarkowanym wiatrem — silniejszy wiatr rozprasza cząstki i zmniejsza efekt inhalacyjny.

Co unosi się w powietrzu przy tężni?

Na co pomaga powietrze przy tężni?

Inhalacje tężniowe to zabieg balneologiczny — uznany medycznie, nie tylko uzdrowiskowy obyczaj. Aerozol solankowy nawilża i oczyszcza błony śluzowe dróg oddechowych, działa bakteriobójczo. Powietrze w strefie okołotężniowej jest chłodniejsze, bardziej wilgotne i zawiera mniej drobnoustrojów niż w centrum miasta.

Główne wskazania:

• przewlekłe stany zapalne zatok i górnych dróg oddechowych
• alergie i astma oskrzelowa
• nadciśnienie tętnicze
• nerwice wegetatywne i stany wyczerpania nerwowego
• stany obniżonego nastroju

Szczególnie polecane dla palaczy, osób pracujących w zapylonym lub chemicznie zanieczyszczonym środowisku oraz zawodowych użytkowników głosu — wokalistów i nauczycieli.

Zalecany sposób korzystania: spacer 1-2 godzinny w odległości 10-20 metrów od ściany tężni, po stronie zawietrznej. Warto włączyć ćwiczenia oddechowe.

Solanka płynie i spada na gałązki tarniny.

Przeciwwskazania do tężni solankowej

Tężnia nie jest dla wszystkich. Aerozol solankowy to zabieg balneologiczny — ma wskazania, ale ma też ograniczenia, które warto znać przed przyjazdem:

• nadczynność tarczycy
• alergia na jod
• ostry stan zapalny dróg oddechowych
• zaawansowana niewydolność krążenia lub ciężkie choroby serca
• nowotwory aktywne.

Gdzie w Polsce można skorzystać z tężni solankowej?

Tężnie solankowe wyrastały wszędzie tam, gdzie docierano do złóż solanki i gdzie chciano produkować sól bez transportu z odległych kopalni. W Polsce ich centrum historyczne skupia się na Kujawach, ale dziś tężnie można znaleźć w kilkunastu polskich uzdrowiskach i miastach:

Tężnia w Ciechocinku — największy kompleks tężniowy w Europie

W herbie Ciechocinka widnieje tężnia. Poeta Janusz Żernicki nazwał to miasto „Tężniopolis". I trudno się dziwić — trzy ciechocińskie gradiernie o łącznej długości prawie dwóch kilometrów to największy tego typu kompleks w Europie.

Skąd wzięły się tężnie w Ciechocinku?

Historia sięga pierwszego rozbioru Polski. Po 1772 roku kopalnie soli w Wieliczce i Bochni przejęła Austria. Sól — niezbędna do konserwowania żywności — musiała być importowana. W 1788 roku potwierdzono, że w okolicach Ciechocinka samoistnie wypływa solanka — źródła te były znane już w średniowieczu. A w 1791 roku Sejm uchwalił pobudowanie fabryki solnej i zaczęły się odwierty.

Budowę tężni zainicjował Konstanty Leon Wolicki, który w 1823 roku nabył ziemię ze słonymi źródłami, a rok później scedował prawa do niej na rząd Królestwa Polskiego. Projekt techniczny opracował Johann Jacob Graff — saski specjalista od sztuki górniczej, profesor Akademii Górniczej w Kielcach. Prace budowlane kierował Karol Knake. Pierwsze dwie tężnie stanęły w latach 1824-1827. Trzecią dobudowano w 1859 roku.

Warzenie soli na skalę przemysłową ruszyło 21 października 1832 roku — i trwa do dziś. Sposób produkcji nie zmienił się od blisko 200 lat.

Jak wygląda kompleks tężni w Ciechocinku?

Tężnie nr 1 i nr 2 — najdłuższa na świecie — stoją równolegle względem siebie w odległości około 300 metrów. Tężnia nr 3 jest ustawiona do nich ukośnie. Razem tworzą trzy boki trapezu. Na ich budowę zużyto ponad 19 tysięcy metrów sześciennych drewna — iglastego i dębowego.

U podstawy każda tężnia ma 9-10 metrów szerokości. Średnia wysokość to 15,8 metra. Zbiorniki solanki stoją na 7 tysiącach dębowych pali wbitych w ziemię.

Od 2017 roku tężnie i warzelnia soli, wraz z Parkiem Tężniowym i Parkiem Zdrojowym, są pomnikiem historii wpisanym przez Prezydenta RP.

Tężnia nr 2 w Ciechocinku — najdłuższa na świecie.

Tężnia w Inowrocławiu — najstarsze solowarstwo w Europie

Inowrocław to miasto z solną historią znacznie głębszą, niż wskazywałaby data otwarcia tamtejszej tężni.

Współczesna gradiernia w Inowrocławiu stanęła w 2001 roku — po pracach trwających od 1994 (propozycja budowy padła już w 1984). Mieści się w sercu 85-hektarowego Parku Solankowego i ma kształt dwóch połączonych wieloboków o obwodzie 322 metrów i wysokości 9 metrów. Na szczycie — taras widokowy z panoramą na park i miasto. Zasięg aerozolu tężniowego szacuje się na 300 metrów wokół konstrukcji.

Ale pod tymi liczbami kryje się coś niezwykłego. Badania archeologiczne prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu potwierdziły, że już w II-IV wieku n.e. na terenie obecnego Inowrocławia istniały prymitywne konstrukcje przypominające współczesne tężnie — pozostałości solowarstwa z okresu rzymskiego. To najstarsze zachowane ślady tego typu budowli w Europie, a być może i na świecie.

Tężnia w Inowrocławiu.

Ciechocinek czy Inowrocław — porównanie obu kompleksów

Oba miejsca mają inny charakter. Ciechocinek to skala, industrialna historia i żywa produkcja soli — gradiernie pracują, a warzelnia jest czynna. Inowrocław to spokojniejszy, parkowy klimat uzdrowiskowy, z historią solankową znacznie głębszą, niż sugeruje rok 2001.

Tężnie pokazują, że woda niesie korzyści nie tylko wtedy, gdy ją pijemy. Ten sam jod i brom, który unosi się w powietrzu przy tężni, możesz też znajdować w polskich wodach z upomnianych miejsc — Krystynka i Inowrocławianka Kujawska.

A jeżeli interesuje Cię, co kryje się w składzie wód mineralnych do picia — przewodnik po polskich wodach mineralnych to dobry punkt startowy.